Podstawa programowa wychowania przedszkolnego 2026: Rewolucja czy ewolucja? Analiza strategiczna.

1. Nowa architektura rozwoju: Podstawa programowa wychowania przedszkolnego w 9 obszarach

Kluczową zmianą strukturalną, jaką wprowadza projekt z 21 stycznia 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, jest odejście od dotychczasowego, czterofilarowego modelu rozwoju na rzecz dziewięciu precyzyjnie zdefiniowanych sfer. Ta zmiana nie jest jedynie zabiegiem redakcyjnym – to celowa operacja mająca na celu lepszą kategoryzację osiągnięć, jakie wykazują dzieci na zakończenie wychowania przedszkolnego.

Szczegółowa analiza poszczególnych obszarów edukacji:

1. Obszar fizyczny (ruchowy): Dokument przesuwa ciężar z „zajęć gimnastycznych” na codzienną, naturalną aktywność. Kluczowym novum jest bezpośrednie wskazanie na profilaktykę i korektę wad postawy. Wychowania fizycznego należy upatrywać w każdym etapie dnia, promując rozwój motoryki dużej jako fundamentu procesów poznawczych.
2. Obszar emocjonalny i osobisty: To sfera budowania silnego „Ja”. Podstawa kładzie nacisk na konstruowanie tożsamości dziecka, wspieranie jego odporności emocjonalnej oraz poczucia sprawstwa. Dziecko ma uczyć się rozpoznawania własnych potrzeb, co jest kluczowe dla jego dobrostanu.
3. Obszar społeczny: Skupia się na dynamice grupy. Istotą edukacji społecznej jest nie tylko nauka współdziałania, ale przede wszystkim internalizacja norm społecznych poprzez empatię. Ważnym elementem jest tu kształtowanie postaw obywatelskich i szacunku dla różnorodności.
4. Obszar językowy i komunikacyjny: To jeden z najbardziej rozbudowanych punktów. Podstawa programowa wychowania przedszkolnego redefiniuje komunikację, włączając w jej ramy systemy AAC jako równoprawną formę porozumiewania się. Nacisk położono na jakość dialogu i gotowość do nauki czytania poprzez zabawę słowem.
5. Obszar matematyczny: Projekt nakazuje definitywny odwrót od abstrakcji. Realizacja treści nauczania i wychowania ma odbywać się przez doświadczanie: orientację w przestrzeni, rytmy i mierzenie w realnych sytuacjach. Celem jest wykształcenie intuicji matematycznej.
6. Obszar przyrodniczy: Edukacja zostaje wyprowadzona z sal przedszkolnych. Kluczowa jest bezpośrednia obserwacja zjawisk w naturalnym ekosystemie. Budowanie więzi z naturą ma odbywać się poprzez systematyczne przebywanie na zewnątrz (tzw. outdoor education), niezależnie od warunków atmosferycznych.
7. Obszar artystyczny: Nowy paradygmat akcentuje proces twórczy ponad produktem. Ekspresja plastyczna i muzyczna mają służyć wyrażaniu emocji. Placówki powinny odejść od schematycznych „wystawek”, na rzecz autentycznej kreacji dziecka.
8. Obszar techniczny: Przywraca rangę pracy rąk. Obejmuje rozwijanie sprawności manualnej poprzez majsterkowanie i zrozumienie mechanizmów działania prostych narzędzi codziennego użytku. To powrót do praktycznych umiejętności życiowych.
9. Obszar cyfrowy (bezurządzeniowy): To najbardziej innowacyjna część. Zakłada kształtowanie kompetencji cyfrowych bez udziału ekranów. Skupia się na myśleniu algorytmicznym, logice i kodowaniu „na dywanie”, budując fundamenty pod bezpieczne korzystanie z technologii w przyszłości.

2. Inkluzja w praktyce: Edukacja uczniów z niepełnosprawnością intelektualną

Projekt z 21 stycznia 2026 r. [zmieniający rozporządzenie w sprawie podstawy] dokonuje istotnego przesunięcia w postrzeganiu edukacji włączającej. W przypadku dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, celem nadrzędnym staje się osiągnięcie maksymalnej możliwej autonomii.

Wsparcie uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym

Podstawa programowa wychowania przedszkolnego dla przedszkoli oraz oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych kategorycznie odrzuca model, w którym dziecko realizuje „swoje” zadania obok grupy. Dla dzieci, u których zdiagnozowano niepełnosprawność intelektualną, Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET) musi być bezpośrednio skorelowany z nowymi 9 obszarami rozwoju. Placówka ma obowiązek stosowania w edukacji uczniów racjonalnych usprawnień, co obejmuje m.in. dostosowanie przestrzeni (projektowanie uniwersalne).

Bezwzględny priorytet komunikacji (AAC)

Rozporządzenie redefiniuje pojęcie dostępności placówki. Przedszkole jest dostępne wtedy, gdy jest dostępne komunikacyjnie. Przedszkole nie jest już dostępne tylko wtedy, gdy posiada podjazd, ale przede wszystkim wtedy, gdy jest dostępne komunikacyjnie.‍

• Standard AAC (Augmentative and Alternative Communication): Jeśli dziecko nie posługuje się mową werbalną, placówka musi zapewnić mu odpowiedni zestaw pomocy do komunikowania (gesty, piktogramy, systemy symboli, komunikatory elektroniczne).
• Ciągłość wsparcia:  Komunikacja alternatywna musi towarzyszyć dziecku w każdym z 9 obszarów rozwoju – od posiłku po zabawę na placu zabaw. Dyrektor powinien zadbać o systemowe przeszkolenie nie tylko specjalistów, ale całej kadry (w tym personelu pomocniczego).

Samoobsługa jako pełnoprawny zakres treści nauczania i wychowania

Jedną z najważniejszych zmian jest uznanie czynności samoobsługowych za działania o charakterze edukacyjnym. Nauka samodzielnego jedzenia czy dbałości o higienę zostaje wpisana w ramy programowe. Dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną opanowanie tych umiejętności jest często ważniejszym sukcesem rozwojowym niż realizacja treści dydaktycznych. Dyrektorzy muszą poinstruować nauczycieli, aby postępy w zakresie samoobsługi były rzetelnie dokumentowane w zapisach dziennych oraz w arkuszach obserwacji. Ewidencja tych postępów staje się integralną częścią czasu na realizację podstawy programowej.

W kontekście nadzoru nad bazą dydaktyczną, projekt z 21 stycznia 2026 r. sugeruje odejście od "przebodźcowanych" sal na rzecz projektowania uniwersalnego. Przestrzeń przedszkolna powinna być przewidywalna i uporządkowana wizualnie (np. poprzez system oznaczeń wizualnych), co redukuje lęk u dzieci ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnościami sprzężonymi, budując fundament ich dobrostanu.

3. Strategiczne ograniczenie technologii (Digital Detox) zgodnie z nowym rozporządzeniem

Załącznik nr 1 do rozporządzenia wprowadza ustawową ochronę dziecka przed nadmierną stymulacją wysokotechnologiczną. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 stycznia 2026 r. definiuje przedszkole jako przestrzeń wolną od szumu informacyjnego.

• ‍Eliminacja „wypełniaczy czasu”: Dyrektor jest zobowiązany do zweryfikowania metod pracy nauczycieli. Wykorzystywanie bajek czy gier ekranowych zostaje uznane za działanie niezgodne z nowym kierunkiem rozwoju.
• Miejsce ekranów zajmują techniki budujące uważność (mindfulness), kontakt wzrokowy i relację twarzą w twarz. To powrót do edukacji opartej na trójwymiarowych pomocach dydaktycznych, które stymulują neuroplastyczność mózgu w sposób naturalny.‍
• Wyjątki terapeutyczne (AT): Projekt zachowuje prawo do stosowania technologii wspomagającej (Assistive Technology) ze względu na specyficzny charakter edukacji uczniów z niepełnosprawnościami. W tym przypadku ekran nie jest źródłem rozrywki, lecz kluczowym narzędziem komunikacji, które staje się głosem dziecka. Urządzenia takie jak przyciski typu BigMack, systemy sterowania wzrokiem (Eye-tracker) czy tablety z dedykowanym oprogramowaniem komunikacyjnym pozostają nie tylko dozwolone, ale wręcz pożądane. Zastosowanie technologii musi wynikać bezpośrednio z diagnozy zawartej w orzeczeniu lub IPET i być ściśle sprofilowane pod kątem konkretnej niepełnosprawności.

Edukacja „Unplugged” – Obszar Cyfrowy bez prądu

Dyrektor musi zarządzić zmianą myślenia o kompetencjach cyfrowych. Nauczyciele powinni stosować maty do kodowania, zabawy w orientację przestrzenną, gry logiczne i budowanie algorytmów za pomocą klocków czy darów natury. Zamiast uczyć obsługi tabletu, przedszkole ma uczyć dzieci, jak odpoczywać od technologii i jak rozpoznawać sygnały płynące z ciała (zmęczenie wzroku, przebodźcowanie dźwiękiem).

4. Rola dyrektora w procesie wdrożenia i nadzoru pedagogicznego

Sukces reformy zależy od aktualizacji dokumentacji i zmiany mentalnej zespołu. Dyrektor musi skupić się na trzech filarach:

• ‍Aktualizacja dokumentacji: Konieczne jest dostosowanie arkuszy obserwacji do układu 9 obszarów rozwoju. Ważne, aby w dziennikach jasno ewidencjonować trening samoobsługi oraz swobodną zabawę jako pełnoprawną realizację zadań statutowych.‍
• Nowy model pracy nauczyciela: Dyrektor powinien wspierać kadrę w przejściu z roli „wykładowcy” do roli uważnego obserwatora. Nadzór pedagogiczny powinien premiować jakość interakcji z dzieckiem i umiejętność stosowania metod AAC, zamiast rozliczać z liczby „przerobionych” tematów.‍
• Strategiczna komunikacja z rodzicami: Budowanie sojuszu wymaga wyjaśnienia, że „Digital Detox” to wybór oparty na neurobiologii. Dyrektor musi przygotować rodziców na to, że dowodem postępów dziecka nie są wypełnione karty pracy, lecz wzrost jego samodzielności, kreatywności i dobrostanu.

Ewidencja a specyfika pracy przedszkola

Należy pamiętać o kontekście zmian. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. stanowiło bazę, którą obecnie zastępują nowoczesne standardy. Nowe rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej wymusza rewizję arkuszy obserwacji. Rzetelna ewidencja poszczególnych obszarów edukacji oraz dokumentowanie swobodnej zabawy to nie tylko wymóg, ale droga do podniesienia jakości pracy placówki.

Podsumowanie

Reforma, którą wprowadza rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 stycznia 2026 r., to szansa na skokową poprawę jakości wychowania i nauczania. To w swej istocie powrót do korzeni pedagogiki przedszkolnej, gdzie fundamentem rozwoju jest ruch, swobodna zabawa, głęboka relacja i bezpośrednie doświadczanie świata wszystkimi zmysłami. Projekt ten kładzie kres dominacji „szkolnego” modelu nauczania w przedszkolu, przywracając należne miejsce naturalnej aktywności dziecka.

Prawidłowa realizacja podstawy programowej, wolnej od cyfrowych szumów, to droga do stworzenia przedszkola przyszłości, które realnie przygotowuje dzieci do wyzwań współczesnego świata poprzez budowanie odporności psychicznej, kreatywnego myślenia i sprawczości.